Browar Elysium, piwna brama Niemierzyna

Browar Elysium

To piwo pił cały Niemierzyn.

Teatr ogrodowy „Elysium”, J. Gottheil/ W. Loeillot, 1857
kolorowana (Anna Koc) litografia

To browar, który stał tam gdzie dzisiejszy Manhattan, czyli wrota komunikacyjne do naszego osiedla.

Początki i rozwój

Browar Elysium został założony 19 maja 1871 roku jako spółka akcyjna z kapitałem założycielskim 300 000 talarów. Pierwsze zakupy obejmowały parcelę przy Poelitzerstrasse 26/27, później Zabelsdorferstrasse 39 oraz teren przy Elysiumstraße 13, gdzie znajdował się letni Teatr z ogrodem – skąd wywodzi się nazwa zakładu.

Browar był nowoczesnym przedsięwzięciem piwowarskim w ówczesnym Szczecinie. W latach 70. XIX w. sytuacja na rynku wymagała większej skali produkcji: rośnie popyt na piwa typu bawarskiego, a Elysium szybko stało się jednym z największych producentów w regionie, ustępując tylko innej szczecińskiej wytwórni – Bergschloss.

Pracownicy browarów Elysium

Znaczenie na tle lokalnym

Do roku 1914 w Szczecinie funkcjonowało aż dziewięć browarów, ale po I wojnie światowej przetrwały tylko trzy: Elysium, Bergschloss i Bohrisch (czyli późniejszy Bosman).

Elysium utrzymał pozycję rynkową także dzięki stabilnej, bawarskiej jakości piwa.

beczkowóz Elysium właśnie przywiózł dostawę do Otto Boecker, restauracji przy Arkońskiej.
Rothe Haus ( Czerwony Dom) - na początku XX wieku mieściła się tu niewielka restauracja Otto Boecker przy Eckerbergstraße 14, pocztówka koloryzowana (Anna Koc)

Upadek i konsekwencje wojny

Browar działał aż do lat 40. XX wieku. W czasie II wojny światowej został poważnie zniszczony podczas nalotów bombowych – większa część zakładów legła w gruzach. To, co przetrwało, trafiło w ręce Armii Czerwonej jako zdobycz wojenna. Po wojnie browar już nie wznowił działalności. Na jego miejscu powstał państwowy zakład, Spółdzielnia im. Botwina jako pierwsza w Polsce produkuje „Coctail-Colę”

Cytat - „Kurier Szczeciński” z dnia 30 sierpnia 1956 r.

Przed dwoma miesiącami donosiliśmy o próbach podjętych przez pracownika Spółdzielni Inwalidów im. Botwina inż. chemika Stanisława Przybylskiego wyprodukowania orzeźwiającego i wzmacniającego napoju na wzór „Coca-Coli”. Wysiłki chemika szły w tym kierunku, aby wyeliminować z napoju (bez szkody dla jego smaku) zawartą w „Coca-Coli” kokainę, a zachować kofeinę i wszystkie inne składniki, a ewentualnie nawet ulepszyć go.

Próby te powiodły się. Receptura znalazła potrzebne zatwierdzenie, a Spółdzielnia im. Botwina zezwolenie na produkcję napoju, któremu nadano nazwą „Coctail-Cola”.

„Coctail-Cola” to produkt złożony z 12 składników chemicznych i naturalnych. Najważniejsze z nich to: wyciąg z orzeszków kola i z liści coca (ekstrakt coca produkuje się również w tej wytwórni). Zamiast kokainy w napoju są cztery grupy witaminowe (A,B,C,D). Jest również dwutlenek węgla.

W „Coctail-Coli” doskonale harmonizują cztery zasadnicze smaki: słodycz, słoność, gorycz i kwas. Kolor „Coctail-Coli” zbliżony jest do cienkiej kawy.

Jak widać była to też narkotyczna historia rodem Escobar.

Browar „Elysium” – wykonane techniką pirografii (wypalanie w drewnie).
Fot. Krzysztof Żurawski - z kolekcji autora. Autorem pracy jest śp. Jerzy Wajda z Ziębic woj. Dolnośląskie.

Elysium dziś – w zbiorowej pamięci

Choć sam browar przestał istnieć, nazwa Elysium przetrwała – kojarzona jest często jako symbol piwnego raju. Od 2010 roku sklep i pub piwny o tej samej nazwie działał przy targowisku "Manhattan" na Niebuszewie – właściciele przyjęli historyczną nazwę nawiązując do legendarnego zróżnicowania i jakości sprzed lat.

Nazwa browaru pochodzi od ogrodu i letniego teatru „Elysium” na obrzeżach Szczecina – zarówno nazwa, jak i lokalizacja, oddalały duchową atmosferę wypoczynku i relaksu. Po zamknięciu tych obiektów pod koniec I wojny figurowały już jako zaplecze browarowe, a teatr zamknięto w 1906 roku, później przekształcono na słodownię lub lazaret.

„W maju 1871 r. w przemysłowo rozwijającym się Szczecinie powstał Browar Elysium – świadectwo ambicji piwowarskiej i nowoczesności. Na parcelach przy Elysiumstraße powstał zakład, który szybko dorównał znaczeniem Bergschloss, dostarczając piwo klasy bawarskiej mieszkańcom miasta. Po zniszczeniach II wojny jego mury zniknęły, lecz legenda historii piwowarstwa pozostała – nazwa Elysium nadal budzi skojarzenia z rajskim smakiem i piwnym dziedzictwem Szczecina.”

Piwo z Niebuszewa .2 Battr.Flak Regt.2 Stettin .Elysium Bier Kneipe Stettin.

Układ przestrzenny i lokalizacja

Teatr Elysium powstał w ogrodzie sadzonym kasztanami, przylegającym do browaru. Był to klasyczny teatr letni – scena ustawiona na niewielkim podeście, widownia zaś rozłożona na naturalnym, stromym zboczu ogrodu. Takie ukształtowanie terenu sprzyjało interakcji sztuki z naturą i dawało widzom nieformalne miejsce do siedzenia – często na trawie lub prostych ławkach.

Kilka znaczących dla browaru postaci, kolejno:
Gustav Pauly - przewodniczący rady nadzorczej spólki w latach 1892-1914, członek rady przez 32 lata,
Carl Deppen - radca i naczelnik miasta, od 1896 rewident firmy, od 1905 członek rady nadzorczej, 1914-1921 - przewodniczący
Carl Diedrichs - do r 1912 dyrektor naczelny browaru
Joseph Nitsche - do r 1912 mistrz browarniczy, także w zarządzie spółki
Hans Stoffer - od 01.03.1908 dyr. działu handlowego spółki, od 01.03.1913 dyr naczelny browaru
Carl Mueller - od 1913 dyrektor firmy, wcześniej zajmował kierownicze stanowiska w innych browarach
browar.biz
opracowanie Tomasz Kaczmarski Szczecin

Materiały i konstrukcja

Brak szczegółowych informacji o materiale konstrukcji, ale zapewne w początkowym etapie dominowała konstrukcja drewniana. Scena – w typie estrady parkowej, owalna i otwarta – pełniła funkcję estrady plenerowej adaptowanej latem do przedstawień, koncertów i varieté.

Niebuszewskie piwo Elysium w Ratskeller

Funkcja i atmosfera architektoniczna

Nazwa „Elysium” odwoływała się do sielankowego ogrodu i wakacyjnego relaksu, a także do teatralnej atmosfery weekendowych wydarzeń. Sceneria była zamknięta, ale bardzo intymna – teatr wkomponował się w zielony krajobraz, a jego bliskość browaru sprawiała, że funkcjonował również jako miejsce spotkań towarzyskich z piwem pod ręką – stąd potoczna nazwa „Piwnego Teatru”.