Wzgórze zapomnianych historii. Część 2. Kinderheim am Fünfrutenberg.

 

Zabieram Was dziś na pogranicze przedwojennego Eckerberger Wald  (dzisiejszego Lasu Arkońskiego), w okolice dawnej Wussower Strasse, czyli obecnej ulicy Chopina, oraz Obstanlage am Wussower Strasse – terenów, na których znajdują się dziś ogrody działkowe Skarbówek.

Rok 1945, fragment mapy z zaznaczonym
Kinderheim am Fünfrutenberg.

Chciałabym przybliżyć Wam historię niewielkiego fragmentu tej przestrzeni, który do 1930 roku funkcjonował jako Obstanlage, czyli owocowy sad. Choć o samych sadach opowiem jeszcze więcej w innym wpisie, tym razem wspomnę o nich tylko krótko. Na opisywanym dziś terenie rosły niegdyś wiśnie, a jego część porośnięta była lasem. W 1932 roku powstał tu Kinderheim am Fünfrutenberg – ośrodek opiekuńczy dla dzieci, który można by dziś określić jako przedszkole lub dom dziennej opieki.

Rysunek jednego z baraków Kinderheim am
Fünfrutenberg.

Domek dozorcy Kinderheim am Fünfrutenberg.

W jego skład wchodziły dwa drewniane, podłużne baraki mieszczące od 10 do 12 pokoi dla dzieci i personelu, kuchnię, salę spotkań oraz werandę lub szopę z boku. W 1934 roku, od strony Wussower Strasse, dobudowano niewielki budynek dla portiera lub dozorcy. Ośrodek należał do organizacji NS-Volkswohlfahrt (NSV) – Narodowosocjalistycznej Opieki Ludowej, która była państwową organizacją opiekuńczą III Rzeszy. Jej powiatowy zarząd w Szczecinie mieścił się przy Marienplatz 1 (dzisiejszy Plac Mariacki). NSV intensywnie rozwijała sieć świeckich placówek opiekuńczych jako alternatywę dla domów dziecka prowadzonych przez Kościół oraz instytucji zajmujących się opieką społeczną, młodzieżą i zdrowiem publicznym. Kinderheim funkcjonował w tym miejscu aż do 1945 roku.

Fragment mapy z 1936 roku z zaznaczonym
terenem Kinderheim am Fünfrutenberg. Widać
na nim zabudowania

Dziś teren ten to las i działki ogrodowe, Skarbówek – miejsce pełne ciszy, ale i ukrytej historii.

Co oznacza nazwa „Fünfrutenberg”?

Nazwa „Fünfrutenberg” może brzmieć dziś zagadkowo, ale jej elementy składają się z niemieckich słów o konkretnym znaczeniu:

- fünf - „pięć”

- Ruten - liczba mnoga od Rute, czyli „pręt”, „rózga”, ale też dawna jednostka miary, długości lub powierzchni,

- Berg - „góra” lub „wzniesienie”,

Dosłownie można więc ją przetłumaczyć jako „Góra Pięciu Prętów” lub „Wzniesienie Pięciu Rut”. Co jednak dokładnie może się za tym kryć? W dawnym języku niemieckim Rute funkcjonowała jako jednostka miary, zarówno długości, jak i powierzchni, w zależności regionu bylo to ok. 3- 6 m. Możliwe więc, że nazwa odnosiła się do konkretnego obszaru, który mógł mieć pięć takich jednostek, lub do działki/wzgórza o określonym wymiarze. Inna interpretacja może sugerować, że chodziło o wyznaczenie granic lub pomiar terenu – pręty (ruty) były bowiem narzędziem geodetów.

Nazwa mogła też mieć bardziej symboliczne lub lokalne pochodzenie – być może w krajobrazie wyróżniało się pięć charakterystycznych drzew, pagórków, pięć działek/sadów lub elementów ukształtowania terenu, które zainspirowały nazwę. Tego typu określenia były często tworzone przez mieszkańców, leśników lub zarządców ziemskich.

Dziś trudno już jednoznacznie wskazać, co dokładnie oznaczało „Fünfrutenberg” – pozostało ono jako historyczna nazwa fragmentu terenu, który w okresie międzywojennym stał się miejscem funkcjonowania przedszkola (Kinderheim am Fünfrutenberg). Nie zachowały się, jak dotąd, konkretne dokumenty urzędowe wyjaśniające nazwę „Fünfrutenberg”. Interpretacja jest więc rekonstrukcją opartą na języku, kontekście historycznym i zwyczajach nazewniczych.To kolejne przypomnienie, jak wiele warstw historii kryje się w zapomnianych nazwach i miejscach. Możliwe więc, że nazwa „Fünfrutenberg” odnosiła się bezpośrednio do pięciu działek sadu wytyczonych przy pomocy takich właśnie miar – być może były to wyróżnione kwatery z określonymi gatunkami drzew, np. pięć różnych typów upraw. Alternatywnie, „pięć rut” mogło odnosić się do powierzchni jednego fragmentu sadu, obejmującego właśnie pięć takich jednostek miary. To logiczne, biorąc pod uwagę, że teren miał wcześniej charakter gospodarczy i był zarządzany systemowo.

Inna możliwa interpretacja – nie wykluczająca poprzedniej – zakłada, że nazwa miała charakter opisowy, a „Ruten” odnosiło się do pięciu typów drzew rosnących na tym wzgórzu: wiśni, jabłoni, grusz, śliw czy porzeczek. Takie lokalne, praktyczne nazwy były powszechne i łatwo zapadały w pamięć mieszkańców.

Fragment z Adreßbuch z 1936 roku.
Zaznaczyłam na czerwono.

Dziś nazwa „Fünfrutenberg” funkcjonuje jedynie jako ślad w przedwojennych dokumentach. Ale być może właśnie w tej niepozornej nazwie przetrwała pamięć o sadzie, który kiedyś tu istniał – uporządkowanym, mierzalnym fragmencie krajobrazu, na którym później wyrosła zupełnie inna historia.

Źródło: Archiwum Państwowe w Szczecinie, Adressbuch und Umgebung Stettin, ZBC Pomerania, strona Historyczny.szczecin.pl, Digitales Wörterbuch der deutschen Sprache (DWDS.de), „Maße und Gewichte im deutschen Sprachraum” – publikacje historyczne nt. miar, Zeno.org – Meyers Konversations-Lexikon (1905)

Plan rozmieszczenia budynków Kinderheim am
Fünfrutenberg. 1934 rok. Na czerwono
zaznaczono budynki, o które są wtedy starano:
portierni i niewielkiej szopy.

Fragment mapy z 1938 roku z zaznaczonym
Kinderheim am Fünfrutenberg.