Wzgórze zapomnianych historii. Część 3. „Plantacja owocowa przy (na) Wzgórzu Pięciu Ruten" - niem. Obstanlage am Fünfrutenberg.

 

Tereny dzisiejszych działek ogrodowych „Skarbówek” w swej zamierzchłej historii były przedłużeniem Eckerberger Wald – Lasu Arkońskiego , należącego do Nemitz/Niemierzyna. Zaskakujące?  Już wyjaśniam.

Mapa obejmuje Obstanlage on der Wussower
Strasse.
Kropki: zielone- wiśnie i śliwki; żółte- gruszki i
jabłka; czerwone- gruszki i jabłka; różowa-
czereśnie; fioletowy- farma; btękitny-teren
zalesiany.

Skupmy się na tej części lasu biegnącej wzdłuż późniejszej Wussower Strasse (dzisiejsza ulica Chopina). Mamy rok 1888 – droga prowadząca w kierunku wsi Wussow/Osów biegnie między dwoma stawami, które do dziś znajdują się na działkach – między KrummeTeich-Pfuhl (Cichym Stawem) a Vierruthenpfuhl (Jasnym Stawem). W okolicach Vierruthenpfuhl znajdowały się zabudowania gospodarcze majątku Gut Eckerberg . Z powodu zaniedbania właściciela, Eduarda Drägera, majątek stopniowo popadł w ruinę – część zabudowań, w tym nad Jasnym Stawem, zniknęła bezpowrotnie.

Fragment mapy z 1936 roku. Zaznaczono
Vogelschutzgebiet- rezerwat ptaków oraz trzy stawy.

Na podstawie map z roznych okresów, można zidentyfikować trzy zbiorniki wodne oznaczone literą „T” (prawdopodobnie od niemieckiego słowa „Teich”, czyli staw).

 Krumme Teich-Pfuhl, znany również jako Cichy Staw, to niewielki zbiornik wodny położony w północnej części Szczecina, w dzielnicy Osów. Jego niemiecka nazwa oznacza dosłownie „Krzywy Staw-Bagna”, co odnosi się do jego nieregularnego kształtu i podmokłego charakteru terenu. Staw znajduje się w pobliżu ulicy Chopina (dawniej Wussower Straße) i stanowi jeden z trzech historycznych zbiorników wodnych w tej okolicy, W latach 30. XX wieku, wzdłuż ulicy Chopina, od Kinderheim am Fünfrutenberg do Krumme Teich-Pfuhl, utworzono Vogelschutzgebiet, czyli rezerwat ptactwa.

Vierruthenpfuhl, obecnie znany jako Jasny Staw, to największy z trzech historycznych zbiorników wodnych. Nazwa „Jasny Staw” pochodzi od niemieckiego określenia „Vierruthenpfuhl”, które można przetłumaczyć jako „Staw Czterech Ruten” (ruten to dawna jednostka długości). „Jasny” odnosi się zapewne do przejrzystości wody lub do charakterystycznego wyglądu stawu, który wyróżniał się na tle innych pobliskich zbiorników. Znajduje się on na obszarze dawnego majątku Gut Eckerberg.

Oprócz Jasnego Stawu i Cichego Stawu, na terenie szczecińskich ogródków działkowych „Skarbówka” znajduje się również Szary Staw. Jest to najmniejszy z trzech zbiorników wodnych w tym rejonie. Znajduje się na nim wysepka torfowa zwana Mszarnym Skarbkiem, o powierzchni 0,04 ha, uznana za pomnik przyrody. To unikalne siedlisko torfowiskowe stanowi schronienie dla wielu gatunków roślin i zwierząt. Historycznie jest to najmłodszych Staw w tej okolicy , powstały równolegle do powstajacej plantacji owoców. Na historycznych mapach możemy odnaleźć go jako Teich, tj. Staw.

Tereny te w większości pokryte były niezbyt gęstym lasem i łąkami – trudne do uprawy ze względu na pagórkowaty krajobraz (najwyższe wzniesienie to 89 m n.p.m.), niezbyt żyzne pod uprawy rolne, ale z trzema stawami. Próbowano użyźnić ziemię – zaczęto sadzić drzewa owocowe. Po włączeniu wsi Nemitz/Niemierzyn do miasta Szczecin po 1900 roku, droga do Wussow/Osów nieco zmieniła swój bieg, a na tym terenie utworzono Städt. Obst-Plantage , miejską plantację owocową. Główne wejście znajdowało się od Wussower Strasse (ul. Chopina), mniej więcej na wysokości pierwszej bramy na „Skarbówek”. Tu znajdowała się też fontanna . W sadzie rosły drzewa: wiśnie, jabłonie, grusze, czereśnie i śliwy.

Znajdowało się tu kilka budynków gospodarczych, m .in. nad Szarym Stawem oraz Wirtschaftshof.

Zabudowania Wirtschaftshof. Mieścit się przy
starej drodze w kierunku Wussow/Osów. Kropki
z cyframi to wysokość wzniesień terenu.

 Wirtschaftshof – czyli folwark lub gospodarstwo pomocnicze, pełnił kluczową rolę w funkcjonowaniu miejskiej plantacji owocowej. Był to kompleks zabudowań gospodarczych, w którym przechowywano narzędzia ogrodnicze, zebrane owoce oraz ich przetwory, takie jak soki, dżemy czy susze. Obiekt ten mógł obejmować również chłodnie lub piwnice do przechowywania plonów, szopy na sprzęt, a nawet niewielkie warsztaty do naprawy narzędzi. Ponadto, w obrębie Wirtschaftshofu mogły znajdować się pomieszczenia mieszkalne lub baraki dla sezonowych pracowników zatrudnianych do zbiorów. Nie jest wykluczone, że funkcjonowały tam również niewielkie biura zarządcze lub punkt wydawania sprzętu i rozliczania pracy. Dziś gospodarstwo to znajdowałoby się przypuszczalnie na terenie między działkami nr 48, 75, 76 i 94. Choć zabudowania te nie zachowały się do naszych czasów, ich rola była nieodzowna dla codziennego działania całej plantacji.

Plan z 1930 roku, zagospodarowanie terenu
Wussower Obstanlage na Kleingärten
( ogródków działkowych)

Około 1925 roku sad zaczął zyskiwać nowy charakter – między drzewami pojawiły się Laubengarden. Laubengärten to określenie na ogrody działkowe wyposażone w niewielkie altanki. Takie ogrody były szczególnie popularne w Niemczech od drugiej połowy XIX wieku, zwłaszcza w miastach i ich obrzeżach. Laubengärten pełniły dwie główne funkcje. Po pierwsze, były miejscem upraw warzyw, owoców i kwiatów, co dawało miejskim rodzinom możliwość samodzielnej produkcji żywności w warunkach ograniczonego dostępu do własnych działek. Po drugie, altanki stanowiły przestrzeń rekreacyjną – miejsce odpoczynku, spotkań towarzyskich i kontaktu z naturą. Dzięki temu Laubengärten stanowiły ważny element miejskiej zieleni użytkowej, poprawiając jakość życia mieszkańców i sprzyjając integracji społecznej. Ich powstanie było odpowiedzią na gwałtowną urbanizację i industrializację, które powodowały gęstą zabudowę i ograniczony dostęp do terenów zielonych w centrach miast. Laubengärten pojawiały się na obrzeżach miast, często w pobliżu większych parków czy lasów, takich jak okolice Lasu Arkońskiego w Szczecinie. Działały często w ramach stowarzyszeń działkowców, które dbały o estetykę i funkcjonalność tych terenów.

W tym samym czasie zabudowania gospodarcze i folwark rozebrano.

Na cześć dawnych sadów, wzdłuż Wussower Strasse (ul. Chopina) – od Kinderheim am Fünfrutenberg do Krumme Teich-Pfuhl (Cichy Staw) – utworzono Vogelschutzgebiet , czyli rezerwat ptaków (ornitologiczny), mający chronić dzikie gatunki ptaków. W tym okresie narastało zainteresowanie ochroną środowiska naturalnego, związane z rozwojem ruchów przyrodniczych oraz wzrostem świadomości ekologicznej. Wprowadzano pierwsze przepisy mające na celu ochronę lasów, wód i zwierząt, w tym ptaków. Można by powiedzieć, że na tym obszarze był to jeden z pierwszych takich rezerwatów wprowadzonych w tamtym czasie.

W 1930 roku rozpoczęto oficjalne zagospodarowanie terenów Obstanlage am Wussower Strasse (sadów przy ul. Chopina). Zaplanowano podział na działki, ścieżki, alejki oraz teren przeznaczony dla zarządcy ogrodów. Tak oto dawne sady przekształciły się w Laubenkolonie – kolonię działkową, która stała się elementem szerszego zjawiska urbanistycznego i społecznego tamtych czasów. W latach 30. XX wieku w Szczecinie zakładanie Laubenkolonien – kolonii działkowych – na obrzeżach miasta, takich jak okolice Lasów Arkońskich, było zjawiskiem powszechnym i wynikało z kilku istotnych przyczyn. Tereny te były łatwo dostępne, a jednocześnie wystarczająco spokojne, by stworzyć warunki sprzyjające wypoczynkowi, ogrodnictwu i codziennej rekreacji mieszkańców. Wpisywały się również w rozwijający się ruch ogrodów działkowych (Kleingartenbewegung), promujący zdrowy styl życia, kontakt z naturą i samodzielną uprawę warzyw i owoców. Kolonie działkowe cieszyły się szczególną popularnością wśród klasy robotniczej, dla której stanowiły one nie tylko przestrzeń wypoczynkową, lecz także istotne wsparcie ekonomiczne – zwłaszcza w okresie kryzysu gospodarczego. Przykładem dobrze zorganizowanej struktury była właśnie kolonia przy ul. Chopina. Jej zarządcą został Richard Mylo, który prowadził również usługi ogrodnicze, a funkcję głównego ogrodnika pełnił Hermann Krientze. Obaj mieszkali na terenie ogrodów, co zapewniało stałą opiekę nad infrastrukturą i sprzyjało integracji społeczności działkowców.

Dziś tereny dawnej plantacji oraz Laubenkolonie funkcjonują jako Rodzinne Ogrody Działkowe „Skarbówek”, będące ważnym elementem zielonej infrastruktury Szczecina. Miejsce to nadal pełni funkcję rekreacyjną i społeczną – działkowcy nie tylko uprawiają warzywa, owoce i kwiaty, ale także integrują się i odpoczywają na łonie natury, z dala od miejskiego zgiełku. W ten sposób „Skarbówek” pozostaje żywym świadectwem historii, przyrody i społecznej aktywności Szczecina – miejscem, gdzie przeszłość harmonijnie łączy się z teraźniejszością, dając mieszkańcom możliwość bliskiego kontaktu z naturą i samorealizacji poprzez ogrodnictwo, sięgającą ponad stu lat wstecz.

Fragment z Adreßbuch und Umgebung Stettin
z 1927 roku.

Źródła: AP Szczecin, Adreßbuch und Umgebung Stettin, Landbuch des Herzogthums Pommern und des Fürstenthums Rügen, Die Tertiärformation von Stettin. Zweiter Artikel, von Herrn Beam in Stettin; Sedina, zasoby Ani Koc.

Fragment mapy z 1910 roku i zaznaczony teren
późniejszych sadów.

Fragment mapy z 1888 roku. Widać na niej
stary przebieg drogi w kierunku Wussow Osów.
Zaznaczyłam trzy stawy: Cichy Staw- biała
kropka; Jasny Staw- niebieska kropka; Szary
Staw-zielona kropka. Przy Cichym Stawie są
zabudowania należące do Gut Eckerberg.