Wzgórze zapomnianych historii. Część 4 Historia terenu przy Wussower Strasse (ul. Chopina) przed powstaniem Kinderheim am Fünfrutenberg.

 

Historia terenu przy Wussower Strasse (ul. Chopina) przed powstaniem Kinderheim am Fünfrutenberg 

W jednym z ostatnich wpisów przybliżyłam Wam historię Kinderheim am Fünfrutenberg , ośrodka opiekuńczego. Dziś wrócimy jeszcze na chwilę do tego miejsca, tym razem cofniemy się w czasie, by przyjrzeć się jego wcześniejszym właścicielom i przeznaczeniu, zanim powstał tam Kinderheim.

Do 1927 roku teren ten należał instucji Kückenmühler Anstalten, był to czas kiedy instytucja wprzedawała swój majątek w oddalonych od niej miejscach, na potrzeby rozbudowy i remontów samego kompleksu. Teren zostal zakupiony przez miasto i został przekazany Niemieckiemu Stowarzyszeniu Pomocy Społecznej – Arbeiterwohlfahrt (AWO). Organizacja została założona w 1919 roku przez Marię Juchacz jako Główny Komitet Dobrobytu Robotników przy SPD. Jej celem była przede wszystkim pomoc osobom poszkodowanym przez I wojnę światową. Maria Juchacz nie działała osobiście w Szczecinie, ale jako założycielka i liderka AWO, stworzyła strukturę, która umożliwiła rozwój aktywnej działalności społecznej w tym mieście. Lokalna filia AWO w Stettin działała według jej koncepcji i pod ideowym kierownictwem centrali w Berlinie.

Hala Wypoczynkowa Pomocy Społecznej
Pracowników w Szczecinie, 1928 rok.

Lokalizacja ośrodka. Kropki: zielona- hala;
żółta- toalety; fioletowy- Wussower Strasse/
ulica Chopina; czerwony- Sady owocowe.

I tu warto się się zatrzymywać i nieco przybliżyć Wam postać Pani Marie.

Maria Juchacz (1879–1956) była jedną z najbardziej wpływowych postaci niemieckiego ruchu socjalistycznego i społecznego pierwszej połowy XX wieku. Urodziła się 15 marca 1879 roku w Landsberg an der Warthe (obecnie Gorzów Wielkopolski), a zmarła 28 stycznia 1956 roku w Düsseldorfie. Była polityczką, działaczką socjaldemokratyczną, pionierką opieki społecznej oraz jedną z czołowych niemieckich feministek. W 1919 roku Maria Juchacz zapisała się na stałe w historii Niemiec, gdy jako pierwsza kobieta wygłosiła przemówienie w parlamencie niemieckim, Zgromadzeniu Narodowym w Weimarze. Było to możliwe dzięki przyznaniu kobietom praw wyborczych w Niemczech w 1918 roku, o co sama wcześniej aktywnie walczyła jako członkini Socjaldemokratycznej Partii Niemiec (SPD). Do partii wstąpiła w 1908 roku, zaraz po tym, jak kobietom umożliwiono uczestnictwo w życiu politycznym. W tym samym roku, w którym przemawiała w parlamencie, w 1919, założyła organizację, która na stałe zmieniła oblicze niemieckiej pomocy społecznej: Arbeiterwohlfahrt (AWO), czyli Niemieckie Stowarzyszenie Pomocy Społecznej. Misją AWO było niesienie pomocy ludziom dotkniętym skutkami I wojny światowej, biedą, bezrobociem, chorobami i brakiem dostępu do podstawowych usług społecznych. Pod kierownictwem Marii Juchacz organizacja tworzyła darmowe kuchnie, szwalnie, poradnie i warsztaty samopomocy. Szczególną uwagę poświęcano kobietom – samotnym matkom, wdowom i kobietom szukającym zatrudnienia.

W kolejnych latach Maria Juchacz rozwijała działalność AWO, równocześnie będąc aktywną parlamentarzystką SPD w Reichstagu. W 1928 roku pod egidą AWO powstała szkoła pomocy społecznej, mająca na celu profesjonalne kształcenie przyszłych pracowników socjalnych – zarówno kobiet, jak i mężczyzn. Dążyła do tego, by pomoc społeczna przestała być działaniem przypadkowym, a stała się dobrze zorganizowaną, nowoczesną formą wsparcia. Po dojściu Adolfa Hitlera do władzy w 1933 roku, AWO została zdelegalizowana, a sama Maria Juchacz znalazła się w kręgu represjonowanych. Uciekła z Niemiec, najpierw do Saarbrücken, potem do Francji, a ostatecznie do Stanów Zjednoczonych. Nawet na emigracji nie przerwała działalności społecznej, wspierała uchodźców politycznych z Niemiec i organizowała pomoc dla ofiar nazizmu.

Pieczęć Arbeiterwohlfahrt Stettin.

Po zakończeniu II wojny światowej powróciła do Niemiec i wznowiła działalność w strukturach AWO. Pozostała aktywna aż do swojej śmierci w 1956 roku. Do dziś uznawana jest za prekursorkę nowoczesnego systemu opieki społecznej i symbol walki o prawa kobiet. W wielu niemieckich miastach jej imię noszą ulice, szkoły, fundacje i instytucje społeczne. Jej dorobek pozostaje inspiracją dla kolejnych pokoleń działaczy i pracowników socjalnych.

Wróćmy do wątku Szczecińskiego. Z czasem organizacja rozszerzyła swoją działalność, oferując wsparcie wszystkim osobom potrzebującym. W 1925 roku AWO e.V. zostało oficjalnie zarejestrowane w Sądzie Rejonowym w Berlinie-Mitte. Trzy lata później, w 1928 roku, stowarzyszenie założyło własną szkołę pomocy społecznej, która kształciła przyszłych opiekunów i pracowników społecznych w Berlinie oraz innych miastach.

W tym samym czasie AWO dynamicznie rozwijało się także w Szczecinie. Lokalny komitet mieścił się przy Grosse Oberstrasse 18–20 (ob. ul. Odrzańska Wielka), w budynku Volkshaus Stettin (Domu Ludowego). Było to centrum życia społecznego i politycznego miasta, gdzie swoje miejsce miały różne organizacje społeczne i polityczne, w tym AWO.

Dom Ludowy w Szczecinie (Volkshaus Stettin), znany również jako Kamienica Friedricha Pitzschky’ego, był znaczącym obiektem w historycznym krajobrazie miasta. Zlokalizowany przy dzisiejszej ul. Wielka Odrzańska 18–20, na rogu z Rynkiem Nowym, pełnił ważną rolę zarówno w sferze gospodarczej, jak i społeczno-politycznej Szczecina. Budynek został zaprojektowany w 1875 roku na zlecenie Friedricha Emila Pitzschky’ego, właściciela firmy ubezpieczeniowej. Budowa zakończyła się w 1877 roku. Kamienica, utrzymana w stylu eklektycznym, mieściła biura firm ubezpieczeniowych i żeglugowych, w tym zarząd firmy Pitzschky’ego. 14 czerwca budynek został sprzedany za 192 500 marek społeczeństwu "Volkshaus", stając się miejscem spotkań i działalności organizacji społecznych i politycznych, w tym lokalnego oddziału Arbeiterwohlfahrt (AWO). W 1939 roku budynek przeszedł na własność reprezentacji pracowników i pracodawców Deutsche Arbeitsfronts Gau Pommern. Podczas bombardowania w 1944 roku budynek został zniszczony i nigdy nie został odbudowany w pierwotnej formie. Kamienica była trzypiętrowym budynkiem z piwnicą. Elewacja parteru i pierwszego piętra była ozdobiona boniowaniem. Okna górnych pięter oddzielały pilastry w porządku jońskim. Narożnik budynku wyróżniał się wykuszem na trzecim piętrze. Między trzecim piętrem a dachem znajdował się fryz z małymi oknami. W latach 90. XX wieku, w ramach rewitalizacji Podzamcza (dolnego Starego Miasta poniżej Zamku Książąt Pomorskich), na oryginalnych fundamentach wzniesiono postmodernistyczny budynek. Formalnie jest to jeden budynek, ale jego fasada składa się z trzech różnych segmentów, imitujących oddzielne kamienice.

Na początku 1928 roku rozpoczęto starania o budowę hali wypoczynkowej dla dzieci pracowników pomocy społecznej na działce przy Wussower Strasse (ul. Chopina). Lokalizacja w tym miejscu zdaje się nie była przypadkowa, bliskość lasu, sadów, z dala od zgiełku sprzyjał relaksowi i odpoczynku.

Lokalizacja ośrodka zaznaczoną na mapie z
1927 roku. 

Wraz z halą planowano także niewielki budynek sanitarny z toaletami. Już w maju tego samego roku obiekt był gotowy. Budynek miał konstrukcję drewnianą, podłużną. W centralnej części znajdowała się sala wypoczynkowa, a po bokach toalety, łazienki, szatnia oraz pomieszczenie gospodarcze. Służył jako sezonowy ośrodek wypoczynkowy dla dzieci pracowników szczecińskiego oddziału AWO. Działalność była całkowicie nieodpłatna, a wszyscy zaangażowani pomocnicy pracowali tam jako wolontariusze. Ośrodek funkcjonował do 1930 roku. Ze względu na pogarszający się stan techniczny, budynki zostały rozebrane. Na ich miejscu powstał później Kinderheim am Fünfrutenberg.

Projekt toalety.

Po przejęciu władzy przez Adolfa Hitlera działalność AWO w Niemczech – w tym także w Szczecinie – została początkowo próbowana podporządkować, jednak ostatecznie organizację rozwiązano i zdelegalizowano. Tereny, w tym ten przy ul. Chopina, przejęła NS-Volkswohlfahrt, nazistowska organizacja opieki społecznej. Ale ta historię już znacie ....

Dom Ludowy.

Znak AWO z dokumentów dotyczących
pozwoleń na budowę hali wypoczynkowej przy
Wussower Strasse.

Źródło: Archiwum Państwowe w Szczecinie, Adreßbuch und Umgebung Stettin. Wikipedia: Mietshaus Friedrich Pitzschky,Friedrich Pitzschky Tenement, Marie Juchacz,German Resistance Memorial Cente, AWO Mittelrheinr, Weimarer Republik Portal, AWO Region Hannover,